Het Aksumrijk werd in de 4^de eeuw christelijk en was daarmee na Armenië het tweede rijk in de wereld dat het christelijke geloof officialiseerde.

Het boek van Phillipson brengt het verhaal van de Ethiopisch-christelijke beschaving en haar kerken (van de Aksumitische periode tot de 13^de eeuw) aan de hand van historisch, archeologisch en kunsthistorisch materiaal. De professor Afrikaanse archeologie situeert deze kerken binnen de ontwikkelingen in de Ethiopische samenleving. Met de overvloedige illustraties boeit dit boek zowel wetenschappers als reizigers.

Vanaf mei 2009 zou het boek beschikbaar zijn. Het kan nu al besteld worden bijvoorbeeld bij Yale University Press of Amazon.

titel: Ancient chuches of Ethiopia
auteur: David W.Phillipson
verschijnt: 18.05.09
uitgeverij: Yale University Press
taal: Engels
isbn: 9780300141566

© EMM

AKSUM (ANP) – In Ethiopië is de beroemde obelisk van Aksum onthuld. De granieten zuil van 150 ton was zeventig jaar geleden door Italianen naar Italië meegenomen. Rome gaf het monument drie jaar geleden terug.

Lees verder: Trouw.nl

De slanke stenen zuilen die de graftombes sieren van oude koningen en notabelen staan nog steeds in een groen perkje aan de rand van het stadje Axum in Ethiopië. Maar dezer dagen wordt de site gedomineerd door een torenhoge stijger met bovenaan een gele mobiele kraan. De obelisk van koning Ezana ziet er plots heel wat kleiner uit.

Binnenin het staketsel zit een deel van de Axumzuil die in 1937 door de Italiaanse troepen werd geroofd. Italië gaf in 2005 het 1700 jaar oude monument terug, na decennia van onderhandelingen tussen de twee landen.

De obelisk die meer dan 150 ton weegt, werd in drie stukken terug naar Ethiopië gebracht. De zuil is nu weer thuis, wordt gerestaureerd en opnieuw rechtgezet.

Een lelijk hek van stalen golfplaten sluit het werkterrein af. Maar als je binnengaat, zie je dat het eerste stuk van de obelisk al op zijn plaats staat, in het midden van de stijger. Het stuk is stevig gemetseld in zijn nieuwe funderingen, precies op de plaats waar de zuil stond in de oudheid. De overblijfselen van de oude funderingen liggen vlakbij: grote stenen blokken nauwgezet in stukken gesneden. Als het werk af is, zullen ze ook op de site te zien zijn om te bezoekers te tonen hoe dergelijke funderingen werden gemaakt toen er geen kranen en beton voor handen waren.

De basis van de zuil is een enorme blok graniet en is gesculpteerd al was het het gelijkvloers van een hoog gebouw, met het beeld van een deur, inclusief deurklink. Verbazingwekkend aan deze monumenten is dat ze lijken de façade van een flatgebouw na te bootsen. Fisseha Zibelo, van het Ethiopische ministerie van Cultuur, zegt dat deze sculpteringen de verbeelding van de makers van deze monumenten toont. “We weten dat ze gebouwen hadden met twee of drie verdiepingen, omdat er in Axum gebouwen zijn met meerdere verdiepingen,” zegt hij, “maar de sculpteurs beeldden zich de wolkenkrabbers van de toekomst in.”

Het werk wordt gedaan door Lattanzi, een Italiaanse firma. De coördinator Mauro Cristini beschrijft het hele project als een experiment. “Niemand heeft ooit al ergens iets dergelijks gedaan.” Hij zegt dat het middelste stuk in goede staat is, maar dat vooral het bovenste stuk beschadigd is. De top van de zuil was al gebroken en werd nog verder beschadigd door bliksem in Rome. De arbeiders brengen een beschermende laag aan alvorens ze een sterke kraag rond de zuil vastmaken, die de kraan greep moet geven om de zuil in positie te brengen.

Er was heel wat controverse over het hele project om de zuil weer op te richten. De zuil lag op de grond toen de Italianen haar vonden en lag daar al eeuwen zo. Sommige archeologen vinden dat ze dan ook op die manier zou moeten worden teruggeplaatst. De hele operatie is risicovol. Niet alleen kan de obelisk tijdens het werk schade oplopen, gevreesd wordt ook dat de nieuwe funderingen het complex van ondergrondse graftomben onder de monumenten zou kunnen beschadigen. Daarenboven loopt ook de zuil van koning Ezana gevaar, het enige gegraveerde koninklijke monument dat rechtop staat al van in de oudheid en dat heel dicht bij de werf staat. De zuil helt al een beetje en wordt nu ondersteund om te vermijden dat ze zou worden beschadigd door de vibraties veroorzaakt door het zware materiaal. De zuil wordt regelmatig gecontroleerd en Cristini zegt dat er weliswaar een zekere beweging is vastgesteld, maar niet zorgwekkend.

Het hele team is ongeduldig om de teruggebrachte obelisk uiteindelijk op haar plaats te zien. Het laatste deel zou begin augustus geplaatst worden en op vier september zou alles klaar moeten zijn voor een officiële ceremonie, net voor het einde van het Ethiopische millenniumjaar.

“Dit monument is gemaakt door onze voorouders,” zegt Fisseha Zibelo. “Alleen in Axum werd een dergelijk monument gemaakt. Dus de zuilen geven ons trots en zijn belangrijk voor onze identiteit.”

© BBC World, Elizabeth Blunt, 21.07.08 (kdg)

Een team archeologen van de universiteit van Hamburg zeggen in Axum het paleis van de koningin van Sheba en een altaar te hebben ontdekt.

Bovenop de structuur van het paleis dat dateert van de 10^de eeuw v.Chr., zou later een nieuw paleis zijn gebouwd, zegt de universiteit in een verklaring. Het altaar zou mogelijks ooit de Ark des Verbonds – de grootste schat van het vroege Judaïsme – hebben geherbergd tot de bouw van de eerste tempel in Axum. Bovendien is het altaar georiënteerd naar de ster Sirius.

“De bijzondere betekenis van dit altaar moet over de eeuwen heen zijn overgeleverd,” zegt de verklaring, “te zien aan de vele offers die rond deze plek zijn gevonden.”

Volgens het Oude Testament droeg god Mozes op de Ark des Verbonds te maken, een doos van acaciahout, belegd met goud. De doos zou de tabletten met de Tien Geboden hebben bevat. De Ark werd nog volgens het Oude Testament eeuwenlang bewaard in Jeruzalem. Wat er gebeurde met de Ark toen Jeruzalem werd veroverd door de Babyloniërs in de 6^de eeuw v.Chr., is onbekend. De Ethiopische christenen beweren dat de Ark veel eerder Jeruzalem heeft verlaten, al gedurende de regering van koning Salomo (10^de eeuw v. Chr.) en naar Ethiopië werd gebracht, waar het reliek sindsdien wordt bewaard. Deze theorie werd onderzocht door de Britse auteur Graham Hancock in “The Sign and the Seal”.

Het Hamburgse onderzoeksteam onder leiding van Helmut Ziegert onderzoekt al negen jaar de oorsprong van de Ethiopische staat en de Ethiopische Koptische kerk. Het doel van het veldwerk was uit te vissen hoe het Judaïsme in de 10^de eeuw v.Chr. in Ethiopië voet aan de grond kreeg. De onderzoekers wilden bovendien aanwijzingen vinden voor de huidige locatie van de Ark des Verbonds.

Het paleis dat bovenop de woonst van de koningin van Sheba werd gebouwd is ook gericht naar de ster Sirius, zegt de verklaring. De onderzoekers vermoeden dat het tweede paleis gebouwd werd door Menelik, die volgens de legende de zoon was van de koningin van Sheba en koning Salomo. De resultaten van het Hamburgse team geven volgens de universiteit aan dat een cultus ter ere van de ster Sirius samen met het Judaïsme en de Ark des Verbonds naar Ethiopië kwam, een religie die zou zijn beoefend tot ongeveer 600 n.Chr.

© Bloomberg, Catherine Hickley, 08.05.08 (kdg)

Op 17 en 18 maart had in Athene, in het Nieuwe Acropolis Museum, een internationale conferentie plaats over de terugkeer van cultureel erfgoed naar het land van herkomst. De deelnemers voerden gesprekken over hun ervaringen en over de verscheidene succesvolle ondernemingen uit het verleden, zoals de teruggave aan Ethiopië van de ‘Axum obelisk’ die onder Mussolini naar Italië was verscheept. Er werd overlegd hoe teruggave het best te verwezenlijken is en hoe dit in goede banen kan geleid worden. Advocaten, museumcuratoren en experts op het gebied van de terugkeer van culturele erfgoederen, namen deel aan deze conferentie.
Deze conferentie past in het kader van de activiteiten van het in 1978 door de UNESCO opgerichte Intergouvernementeel Comité dat ijvert voor de teruggave van cultureel erfgoed aan de landen van oorsprong of voor schadeloosstelling in het geval van illegale toe-eigening. Het was de eerste keer dat een dergelijk overleg werd georganiseerd, maar andere ontmoetingen zijn gepland. De verslagen van de conferentie zullen beschikbaar zijn tegen de 15^de zitting van het Intergouvernementeel Comité in juni 2009.

© ENA, 19.03.08 (MM)

Lees ook:

Ethiopië richt de Axum obelisk weer op
De plundering van Maqdala: moeten de schatten terugkeren?

Vorig jaar werd de bestseller “The Sign and Seal: The Quest for the Lost Ark of the Covenant” van journalist Graham Hancock veertien jaar na publicatie voor het eerst in Nederlandse vertaling uitgegeven. In “Het teken, het zegel en de wachters – zoektocht naar de verdwenen Ark des Verbonds” besluit Graham dat de felbegeerde Ark, waarin de steen met de 10 geboden van Mozes zou zijn opgeborgen, in Ethiopië moet gezocht worden. Menelik, de zoon van de legendarische koningin van Sheba en koning Salomon, zou de Ark naar Ethiopië hebben gebracht. De Ark bevindt zich volgens Hancock weldegelijk – zoals de Ethiopiërs geloven – bij de kerk Onze Vrouwe Maria van Zion in Axum. Helaas kunnen wetenschappers deze these niet checken. Niemand – behalve een heilige monnik – mag de Ark zien. Zelfs de patriarch van de Ethiopische kerk heeft het heilige voorwerp nog nooit mogen aanschouwen.

De theorie dat de Ark zich in Ethiopië zou bevinden is omstreden en veel andere visies zijn de revue gepasseerd. Nog mogelijke verblijfplaatsen zijn een grot in de buurt van de Dode Zee, een geheime grot onder het tempelplein in Jeruzalem en het Vaticaan. Maar de Ark zou zich volgens sommigen ook in Ierland of Frankrijk bevinden.

Vandaag verschijnt het relaas van de zoektocht van de wetenschapper Tudor Parfitt. Hij verwerpt in “The lost Ark of the Convenant: Solving the 2500 year old mystery of the fabled biblical Ark”

de andere thesen en komt tot geheel andere bevindingen. Volgens hem ligt de Ark al jaren in één van de stoffige rekken in het Queen Victoria Museum in Harare (Zimbabwe). De Lemba, die van Joodse afkomst zouden zijn, zouden de Ark hebben meegenomen toen ze Jeruzalem verlieten. Onderzoek wees uit dat het om een 14^de eeuwse replica gaat, waarin volgens Parfitt een stukje van de oorspronkelijke Ark verwerkt is – maar dat helaas weggerot is.

Parfitt is professor Joodse Studies aan de prestigieuze Londense School of Oriental and African Studies en doet al lang onderzoek naar de geschiedenis van de Joden in Afrika en Azië. Hij wordt in de media – net als Hancock trouwens –

nogal eens vergeleken met Indiana Jones, vanwege zijn avontuurlijke instelling. Het boek is volgens de uitgever trouwens doorspekt met spanning en avontuur. Opvallend is ook de vrij ongebruikelijke en gemediatiseerde manier om met wetenschappelijke resultaten naar buiten te komen.

Maar zijn onderzoeksresultaten worden met de nodige scepsis onthaald. “Het hele verhaal klinkt mij erg onwaarschijnlijk in de oren”, aldus Shimon Gibson, een Britse archeoloog. “Er zitten veel te veel haken en ogen aan,” voegt hij eraan toe. “Wanneer de Lemba inderdaad afstammen van Joden of Israëlieten, is het mogelijk dat zij een herinnering maakten aan de echte ark. Maar de gevonden replica hoeft daarmee nog niet meer te lijken op de echte ark dan hedendaagse afbeeldingen in kinderbijbels of in het Bijbels Museum,”

aldus de Nederlandse theologieprofessor Paul. Hoogstwaarschijnlijk wordt ook de Lemba-theorie (bij gebrek aan voldoende bewijzen) in de gaanderij van alle mogelijke theorieën rond het onderwerp geklasseerd.

© EMM, 26.02.08, Katrien De Graeve (bronnen: De Morgen, Reformatorisch Dagblad, uitgeverijen)

Titel De Ark des verbonds
Auteur Tudor Parfitt
ISBN 9789022994269
Prijs € 19,95
Uitgever A.W. BRUNA UITGEVERS BV

Titel Het teken, het zegel en de wachters. Zoektocht naar de verdwenen Ark des Verbonds
Auteur Graham Hancock
ISBN 9789043909648
Prijs €15
Uitgever TIRION UITGEVERS BV

“Rien n’est trop beau pour Dieu” is een documentaire (2007) van Jean-Louis Saporito.

Lalibela, Aksum,…zijn namen die niet echt een belletje doen rinkelen bij mensen die niets van Ethiopië kennen. Het zijn nochtans belangrijke plaatsen voor het Christendom.

De Ethiopische gelovigen verzamelen daar op feestdagen. Mannen en vrouwen hebben er soms twee maandsalarissen voor over om deel te nemen aan dergelijke pelgrimstochten. Ze komen per autobus of met eigen middelen. Velen komen blootsvoets.

Doorheen de documentaire leert Jean-Louis Saporito ons een land kennen met 30 miljoen christenen. Hij volgt de “geloofstoeristen” terwijl ze reizen langs de noordelijke wegen van de hooglanden.

La Deux, 22.12.07, 18u50-20u

FR5, 28.12.07 00u15-01u10

Op de christelijke site “Le Jour du Seigneur” is de film integraal te bekijken (klik op ‘visionner’)!

ADDIS ABABA – Ethiopië is gestart met het heroprichten van de beroemde Axum obelisk 30 maanden na zijn terugkeer in het land na een 70-jarig verblijf in Italië. Dit werd door een expert van de VN gemeld.

De Educational, Scientific and Cultural Organization van de VN (UNESCO), die de operatie superviseert, meldde dat de voorbereidende werken voor de heroprichting van de 1.700 jaar oude zuil op haar originele site, afgerond zijn.

“Op dit moment bestaat de obelisk nog uit drie grote delen, maar we hebben de funderingen gelegd, het nodige materiaal aangevoerd en onze arbeidskrachten op de site gemobiliseerd,” vertelde UNESCO expert Sumeko Ohinata aan AFP.

“Het is een zeer complex project, we willen niet dat er enige impact zou zijn op de andere obelisken, daarom werken we aan stabiliteit,” voegde ze er aan toe. Het heroprichten van de drie stukken van de 150 ton wegende zuil zal vier miljoen dollar kosten. “We willen de heroprichting beëindigd hebben tegen eind september volgend jaar, maar het totale proces zal pas enkele maanden later klaar zijn”, zegt Ohinata.

Italiaanse soldaten haalden in 1937 de 24 meter lange funeraire zuil uit de 3^de eeuw voor Christus weg op bevel van de dictator Benito Musolini in zijn poging Ethiopië te koloniseren. Sinds dan bleef de obelisk in Italië, waar ze vlak bij het hoofdkwartier van de Voedsel en Landbouworganisatie van de VN in Rome stond, tot ze in januari 2005 werd gedemonteerd en teruggebracht naar Ethiopië in april 2006.

De zuilen maken deel uit van één van de zeven sites in Ethiopië die uitgeroepen zijn tot werelderfgoed door de Unesco.

© Verschillende persagentschappen 24.10.07 (kdg)

Erfgoed is een hot item. Iedereen heeft het over erfgoed en het belang om het te conserveren, te koesteren. Erfgoed is ook een enorme troef wanneer het er op aankomt toeristen aan te trekken. Overal ter wereld gaan landen het belang van hun eigen erfgoed inzien en willen zich niet langer neerleggen bij het feit dat zich een groot aandeel van dat erfgoed in Europese of Amerikaanse musea of privécollecties bevindt. Kunstschatten die op zeer bedenkelijke wijze uit de landen van herkomst zijn gehaald, worden nu teruggeëist.

Hoewel Ethiopië slechts korte tijd gekoloniseerd werd, verdwenen toch een groot aantal van haar kunstschatten in westerse handen. Mussolini verscheepte zelfs – naar het voorbeeld van de Romeinse keizers, die ook al graag trofeeën uit veroverde gebieden meebrachten – in 1937 een 24 meter hoge obelisk uit Axum naar Rome. De Italianen zaten er na de oorlog wat mee verveeld en tekenden in 1947 een akkoord met Ethiopië om de drieduizend jaar oude zuil terug te geven. Maar pas in 2005 werd het monument in stukken gezaagd en op het zwaarste vliegtuigtransport ooit richting Ethiopië gezet. Tegenstanders van een teruggave argumenteerden dat de zuil beter af was in Italië. Toen echter bleek dat de zuil in Rome aangevreten werd door luchtverontreiniging en toen ze in 2002 ook nog schade opliep door een blikseminslag, kon ze – na tussenkomst van de VN – eindelijk terug naar huis.

Maar ook de Britten bezondigden zich aan het roven van Ethiopische schatten. Toen ze in 1867 Ethiopië binnenvielen, roofden ze de kunstwerken en manuscripten van de toenmalige hoofdstad Maqdala – alvorens de stad in brand te steken – en verscheepten ze naar Europa. Het grootste deel van die toen geroofde schatten bevinden zich nog steeds in (vooral) Britse musea en bibliotheken en in privéverzamelingen. Van de vele honderden stukken die toen werden meegenomen, zijn er nog maar 10 naar Ethiopië teruggekeerd, ondanks herhaaldelijke verzoeken vanuit Ethiopië.

Afromet (The Association for the Return of The Maqdala Ethiopian Treasures) is een drukkingsgroep die ijvert voor de teruggave van de schatten die uit Ethiopië geroofd zijn tijdens de Britse invasie in het land in 1867-8. De groep gelooft dat het terugbrengen van de schatten naar Ethiopië een enorme boost zou betekenen voor het onderzoek van de geschiedenis en de cultuur in het land en van grote betekenis zou zijn voor de toeristische industrie, een vitaal element in de ontwikkeling van het land. De groep probeert in de eerste plaats de schatten op te sporen (roept dan ook iedereen op die een voorwerp uit de schatten van Maqdala in zijn bezit heeft, dit te melden) en ijvert in de tweede plaats voor het terugschenken ervan aan Ethiopië, waar ze een plaats zouden krijgen in kerken en musea, onder andere in het Institute of Ethiopian Studies in Addis Ababa. De enkele voorwerpen die de laatste jaren zijn teruggegeven, komen vooral uit privéverzamelingen. In 2004 bijvoorbeeld stond een Schotse professor een met zilver versierd schild dat afkomstig was uit de plundering van Maqdala, af. “Ik ontdekte dat ik zonder het me te realiseren eigenaar van een klein deeltje van de historische erfenis van Ethiopië was en besloot het terug te geven,” zei de professor geschiedenis en ontwikkeling aan de Roskilde Universiteit in Denemarken daarover.

De Church Times meldde in oktober dit jaar dat de abdij van Westminster heeft laten weten een tabot te zullen teruggeven. De druk op de musea die schatten afkomstig van de plundering van Maqdala bezitten, wordt opgedreven. Maar het British Museum, dat honderden manuscripten, kronen en religieuze objecten uit Maqdala bezit, staat weigerachtig tegenover een mogelijke teruggave van de vele schatten die in haar bezit zijn. Wel zou volgens de Church Times het museum 10 tabots aan Ethiopische kerken in Londen willen schenken.

© EreMelaMela 18.10.07 Katrien De Graeve

Meer informatie op de site van Afromet (weliswaar niet meer bijgewerkt sinds 2005)

Maqdala en haar oorlogsbuit – de geschiedenis (Richard Pankhurst)

I. De val van Maqdala

De Britse inname van Maqdala, de hoofdstad van keizer Tewodros in de bergen van Noord-West-Ethiopië had plaats in 1868, onmiddellijk nadat de Ethiopische monarch zelfmoord pleegde om niet in de handen van de vijand te moeten vallen. De val van de citadel is beschreven door een Ethiopische koninklijke kroniekschrijver, Alaqa Walda Mariam, die de gebeurtenissen vanuit een Ethiopisch oogpunt bekeek en stelde dat toen “alles in de handen van een Engelse generaal viel…elke [Ethiopische] soldaat in Maqdala zijn wapen over de rotswand gooide en kroop voor de vijand”. Degene die er niet in slaagden hun wapens weg te gooien, stelde hij, “werden beschouwd als agressor en vele mannen kwamen om”, vermoedelijk in handen van het zegevierende leger. Voortbordurend op deze bewering verklaarde hij dat “de Engelse troepen met elkaar wedijverden [in] het neerschieten” van elke Ethiopiër die een speer of een geweer droeg, en dat “iedereen die een wapen opraapte,werd neergeschoten”.

Dit meedogenloze beeld wordt niet bevestigd in Britse officiële verslagen, maar ze leveren anderzijds ook geen bewijs van het tegendeel.

II. De plundering van het fort

De plundering en de daaropvolgende vernietiging van Maqdala is goed gedocumenteerd in Britse beschouwingen uit die tijd. De geograaf Clements Markham, wellicht de leidende Britse historicus van de expeditie, herinnerde zich dat de mannen van Napier, wanneer ze de citadel binnen kwamen, rond het lichaam van de overleden monarch zwermden. Dan “deden ze driewerf hoera alsof het een dode vos betrof en ze begonnen zijn kleren in stukken te trekken tot hij volledig naakt was”. Dit verslag wordt bevestigd door de Anglo-Amerikaanse journalist Henry M. Stanley die rapporteerde een “bende” gezien te hebben, die “of het nu officieren of soldaten waren, mekaar duwden in een poging een klein stukje van het bloederige kleed van Tewodros te bemachtigen. Er werd geen bewaker bij het lichaam gezet tot het naakt was”.

Alle waarnemers zijn het er over eens dat de troepen al het waardevolle dat ze konden vinden in en rond de citadel, vastgrepen. Markham tekent op dat ze zich overal over de bergtop “verspreidden” en dat de schat van de keizer “op korte tijd volledig leeggeroofd was’.

De nabijgelegen kerk van Medhane Alem, letterlijk de ‘Redder van de Wereld’ of ten minste haar eqa bet of opslagplaats, werd schijnbaar ook geplunderd, hoewel deze actie – gezien het een grove daad van heiligschennis was, verdoezeld wordt in de Britse verslagen. Het is echter duidelijk dat de meeste van de vele religieuze manuscripten, kruisen en andere kerkelijke objecten die de Britse troepen zich toeeigenden in Maqdala, alleen maar konden komen van een van de twee kerken daar. Verschillende van de Ethiopische manuscripten die later naar Groot-Brittanië zijn gebracht, bevatten aanduidingen die er op wijzen dat ze behoorden tot de Medhane Alem kerk en een manuscript in de Bodleian Library in Oxford (M.S Aeth.d.1) draagt een notitie in het Engels die stelt dat het was “meegenomen uit de kerk in Maqdala in 1868”, het jaar van de expeditie.
De buit uit Maqdala bevatte volgens Stanley “een oneindige variëteit aan gouden, zilveren en koperen kruisen”, evenals “hopen koninklijk verlucht perkament”, en vele andere stukken die voor lang “verspreid lagen in oneindige chaos en verwarring tot het hele oppervlak van de citadel, de hellingen van de berg en de hele weg naar het [Britse] kamp twee mijlen verder ermee bezaaid lagen”.

III. Sir Richard Holmes

Richard, later Sir Richard Holmes, assistent in het Department of Manuscripts van het British Museum, die was aangeduid als de ‘archeoloog’ van de Expeditie, was één van de aanwezigen bij de plunderingen. Hij stelde in een officieel rapport dat de Britse vlag “niet meer dan tien minuten had gewapperd” vooraleer hij het fort was binnengegaan. Kort daarna, in het halfduister, zag hij een Britse soldaat die de kroon van de Abun, het hoofd van de Ethiopische Kerk, en een “massief gouden kelk die minstens 6 pond woog, droeg”. Holmes slaagde erin beiden aan te kopen voor £4 Sterling. Er werden hem ook verschillende grote manuscripten aangeboden, maar weigerde hen omdat ze naar zijn zeggen te zwaar waren om te dragen!

De Britse militaire autoriteiten die volgens de gewoonten van dat moment geen bezwaren hadden tegen het principe van plunderen, probeerden het desondanks te regelen: om de verdeling van de buit ‘eerlijker’ te maken en eigenlijk om te verzekeren dat officieren en anderen met ruime middelen het leeuwendeel zouden verwerven – ten koste van de gewone soldaten. De buit van Maqdala werd bijgevolg op bevel van Napier verzameld voor latere veiling.

IV. Het platbranden van Maqdala

Ondertussen werden er stappen gezet door de Britse militaire autoriteiten om in de namiddag van 17 april de stad volledig te vernietigen. Volgens kapitein Hozier, een Brits officier, legden werkgroepen mijnen onder de brug en andere versterkingen, evenals de artillerie van Tewodros die met veel moeite gemaakt was door Europese vakmannen van de keizer. Het fort werd dan opgeblazen samen met – zoals Markham opmerkt – een onzalige koe die daar jammer genoeg voor haar op dat moment was. Het paleis van de keizer en alle andere gebouwen, inclusief de Medhane Alem kerk werden daarna in brand gestoken. Hozier rapporteert dat de vuurzee “zich snel verspreidde van gebouw naar gebouw en een zware rookwolk veroorzaakte die van mijlen ver kon worden waargenomen”. De Britse soldaten verzekerden zich van “goede plaatsen van waaruit de machtige vuurzee…het best kon worden gezien”, beweert Stanley. Stanley beschrijft de vernietiging van de hoofdstad van Tewodros verder in detail: “De oostenwind werd geleidelijk aan sterker en wakkerde de beginnende vuurtongen die zichtbaar waren aan de daken van de huizen aan tot ze groter werden door de kundige aanmoediging en uiteindelijk omhoog sprongen in karmozijnrode stralen, naar omhoog schietend en dan rondcirkelend door de bries die met hen speelde. Een plotse windstoot effende de vuurtongen in een golf en verenigde de stralen in een meer van vuur! De hitte werd steeds intenser, geladen pistolen en geweren en granaten die door de Britse gevechtseenheden in het vuur waren gegooid, explodeerden met oorverdovende knallen…Drieduizend huizen en een miljoen brandbare dingen vatten vlam. Geen huis kon ontsnappen aan de vernietiging van de machtige eb en vloed van deze zondvloed van vuur.”

V. Een tweedaagse veiling

De buit van Maqdala werd daarna getransporteerd op vijftien olifanten en bijna tweehonderd muilezels naar de nabijgelegen Dalanta vlakte. Daar hielden de Britse militaire autoriteiten op 20 en 21 april een tweedaagse veiling om “prijzengeld” voor de troepen bijeen te krijgen. “Bieders waren niet schaars,” stelt Stanley, “iedere officier en burger wilde enkele souvenirs,” zoals “rijk geïllustreerde bijbels en manuscripten”. Holmes was in naam van het British Museum een van de belangrijkste kopers. Stanley beschrijft hem als “in volle glorie” want “gewapend met ruime middelen, overtroefde hij iedereen in de meeste dingen”. (…)

Deze officieel georganiseerde verkoop bracht in totaal £5000 op, wat elke gewone soldaat van “een habbekrats van 4 dollar” verzekerde.

VI. Aanwinsten voor British Museum en andere Britse bibliotheken

Dankzij Holmes werd het British Museum, nu de British Library, eigenaar van 350 Ethiopische manuscripten, vele ervan fijn verlucht. Verder werden er nog zes uitzonderlijk mooie stukken verworven door de Royal Library in Windsor Castle. Sir Robert Napier presenteerde een ander manuscript aan de Nationalbibliothek in Wenen, twee kwamen terecht bij de Duitse Kaiser en nog twee andere in de Bibliothèque Nationale in Parijs. Bijna 200 andere volumes werden daarna verkregen door de Bodleian Library in Oxford, Cambridge University Library, de John Rylands Library in Mancester en verschillend kleinere Britse verzamelingen. Verschillende van die manuscripten bevatten uitgebreid archivaal materiaal, zoals de tax rapporten van Tewodros als veel andere essentiële data voor de studie van de Ethiopische geschiedenis, inclusief de studie van de kunstgeschiedenis van het land.

De buit bevatte ook twee kronen en een koninklijk hoofddeksel die alle drie schijnbaar aan Tewodros toebehoorden, zijn koninklijke zegel, een gouden kelk (waarschijnlijk die vermeld door Holmes in zijn rapport ), tien tabots of altaartabletten, duidelijk geroofd uit de kerken van Maqdala, een aantal mooie processiekruisen, die terechtkwamen in het South Kensington Museum (later het Victoria en Albert Museum), twee van de rijk geborduurde tenten van de keizer die nu in Museum of Mankind in London zijn, en stukken van het haar van de overleden monarch, waarvan een deel tot op vandaag te zien is in het National Army Museum in Londen.

VII. Het initiatief van keizer Yohannes IV

De opvolger van Tewodros, keizer Yohannes IV was diep bedroefd om het verlies van de schatten van Maqdala. Hij had geen hoop op een volledige teruggave maar schreef wel twee brieven op 10 augustus 1872 respectievelijk aan koningin Victoria en aan de Britse minister van buitenlandse zaken, Earl Granville. Daarin vraagt hij de teruggave van twee stukken, een manuscript en een icoon. Beiden werden van uitzonderlijk belang geacht. Het manuscript was een Kebra Negast of “Lof der Koningen”, dat van speciaal belang was (hoewel dit niet gespecifieerd werd in de brief) omdat het “historische mededelingen en andere documenten” in verband met de stad Aksum bevatte, zoals Dr.Dieu van het British Museum later opmerkte.
Het icoon was niet minder opmerkelijk. Het is bekend in Ge’ez als een Kwer’ata Re’esu, letterlijk ‘doorboren van Zijn Hoofd’, en stelde Christus voor met de doornenkroon. Dit schilderij werd zeker sinds de 17de eeuw door Ethiopische heersers en hun legers meegenomen wanneer ze op grote, of bijzonder gevaarlijke campagnes gingen. Dit kostbare schilderij werd geroofd door de Soedanezen in de 18^de eeuw, maar kon daarna teruggekocht worden. De Schotse reiziger en historicus James Bruce schreef dat Gondar, de Ethiopische hoofdstad van dat moment, daar “dronken van vreugde” om was.

Na ontvangst van de twee brieven van keizer Yohannes, liet de Britse Regering het British Museum weten dat het een ‘hoffelijke en vriendelijke daad’ zou zijn indien het gehoor zou geven aan de Ethiopische vraag. De museumautoriteiten die de zaak onderzochten, ontdekten dat ze twee kopieën van de Kebra Nagast bezaten, allebei van Maqdala, en gingen bijgevolg akkoord er één terug te geven, de volgens Dr. Dieu minst interessante. Dit manuscript is opmerkelijk omdat het de enige aanwinst van het museum is dat ooit teruggegeven is aan zijn voormalige eigenaars en dus een interessant precedent vormt voor de teruggave van buit niet alleen aan Ethiopië maar aan de ganse derde wereld.

VIII. Het mysterie van het verloren icoon

In tegenstelling tot het manuscript kon het icoon niet worden teruggevonden. Koningin Victoria antwoordde daarop aan keizer Yohannes, op 18 december met de verklaring: “Van het schilderij vinden we geen enkel spoor, en we denken niet dat het naar Engeland kan zijn gebracht”.

De koningin was hierin volkomen fout gezien het schilderij verworven was door Holmes, die het voor zichzelf had gehouden. Hij werkte niet langer voor het museum en was op dat moment de bibliothecaris van de koningin in Windsor Castle. Dat hij het schilderij had was niet publiek bekend vóór 1890, een jaar na de dood van Yohannes, en het was pas in 1905 dat er een foto van het schilderij mocht verschijnen in The Burlington Magazine, een kunsttijdschrift waaraan Holmes was verbonden. De reproductie droeg de veelzeggende titel: “Hoofd van Christus, voorheen in het bezit van Koning Theodore van Abyssinia, nu in het bezit van Sir Richard Holmes, K.C.V.O.”.

Op dat moment was het verzoek van keizer Yohannes voor de teruggave van het icoon natuurlijk al lang opgeborgen!

IX.LADY MEUX

De bekendste private collectie van Ethiopische manuscripten van Maqdala werd verzameld door een Engelse vrouw, Lady Valorie Meux, die verschillende manuscripten publiceerde in Londen, in facsimile edities, met vertalingen door Sir Ernest Wallis Budge. Deze manuscripten werden gezien door de afgezant van keizer Menilek, Ras Makonnen, die naar Engeland kwam voor de kroning van koning Edward VII in 1902. Toen de Ras deze manuscripten zag, toonde hij grote bewondering en stelde dat hij “nooit zulk een mooi manuscript had gezien” in zijn land, en hij verklaarde dat hij de keizer zou vragen ze terug te kopen.

Toen Lady Meux op het einde van haar leven haar testament opmaakte, in januari 1910, liet zij het manuscript na aan Keizer Menilek. The Times die dit berichtte, stelde dat “gezanten van de keizer gestuurd waren om terugwinning [van de manuscripten] te regelen en men gelooft dat het huidige legaat het inlossen is van een belofte die dan gemaakt werd”. Lady Meux stierf op 20 december dat jaar. Haar erfenis zorgde voor beroering, omdat een deel van het Britse publiek de manuscripten blijkbaar in Engeland wou houden. Een artikel in The Times van 7 februari 1911 stelde: “Veel mensen die geïnteresseerd zijn in het Oosterse Christendom…zullen deze beslissing van Lady Meux om haar waardevolle manuscripten voor eens en voor altijd het land uit te sturen, enorm spijtig vinden”.

Het testament werd daarop vernietigd, op grond van de bewering dat Menilek dood was op het moment dat Lady Meux stierf. In werkelijkheid stierf hij pas in december 1913 en had in elk geval erfgenamen. De bedoeling van Lady Meux werd hoe dan ook gedwarsboomd. In zekere zin werd Ethiopië een tweede keer beroofd, gezien de manuscripten in Engeland werden gehouden.

X. Geleidelijke teruggave in de 20ste eeuw

Het verhaal van de buit van Maqdala kwam verschillende keren in de 20^ste eeuw naar de voorgrond en zal dit ongetwijfeld blijven doen zolang er geen teruggave gebeurt. Hoewel de Britse regering wat nu zou worden beschouwd als de immoraliteit van de plundering van de hoofdstad van Tewodros, niet wil erkennen, vond ze het toch passend een aantal stukken van de buit uit te delen, bijna als een vorm van liefdadigheid, wanneer de kans zich voordeed.

Gedurende het bezoek van Ras Tafari Makonnen, de latere Keizer Haile Sellassie, aan Groot-Brittanië in 1924 regelde de Britse regering het om aan de toenmalige heerser, keizerin Zawditu, één van de twee kronen van Tewodros te sturen. Ze verkozen de zilveren kroon weg te schenken om op die manier het Victoria en Albert Museum in staat te stellen de meer waardevolle gouden kroon te houden.

Veertig jaar later, op het einde van het staatsbezoek van koningin Elizabeth aan Ethiopië in 1965, zorgde de Britse regering ervoor dat de koningin het koninklijke hoofddeksel en het zegel van Tewodros aan keizer Haile Sellassie kon geven.

The time, it is widely believed, to consider the return of the loot from Maqdala in its entirety, rather to continue with such haphazard acts of belated repatriation.
Er wordt algemeen aangenomen dat het hoog tijd is om de buit van Maqdala in zijn totaliteit terug te schenken in plaats van verder te doen met zulke lukrake en laattijdige teruggaven.

(uitgebreide tekst met referenties: Richard Pankhurst, “The Napier Expedition and the Loot form Maqdala”, Presence Africaine (1985), Nos. 133-4, pp. 233-40.)

© Afromet – Richard Pankhurst (kdg)