De menselijke zoo in “Toast Kannibaal”

“Wat gebeurt er als je 3 doorsnee Vlaamse gezinnen uit hun knusse zetel plukt en zomaar dropt in een authentieke stam ergens in de wereld?” is de slogan waarmee VTM de nieuwe reeks ‘Toast Kannibaal’ aankondigt. Vanaf 4 maart worden opnieuw enkele gezinnen gedropt middenin een ‘authentieke volksstam’, onder andere bij de Ethiopische Hamer, waar (volgens de aankondiging) “de mannen volledig naakt lopen over een hele rij stieren”, bij de “Bosjesmannen, ook wel San genoemd” (hoort dit niet omgekeerd?) en de “Nahwal-stam die in boomhutten leeft”. De reeks is alweer een staaltje uitlachtelevisie waarin mensen (al dan niet vrijwillig) te kakken en te kijk worden gezet. Inspelend op het exhibitionisme en het voyeurisme des mens.

Maar hier speelt nog een ander aspect, dat een beetje koloniaal bitter smaakt en herinneringen oproept aan schaamteloze tentoonstellingen uit de 19^de eeuw (denk aan de ‘Congolese dorpen’ tijdens de wereldtentoonstelling van 1897 in de tuinen van het Museum voor Midden-Afrika in Tervuren). Mensen tentoongesteld als curiosum, als bezienswaardigheid, als dieren in een zoo.

Er zijn ook parallellen met meer recente fenomenen. Het cultuurtoerisme, het ‘stammen-kijken’ dat de laatste jaren een steile opgang kent en waarbij de blanke toerist op zoek gaat naar het ‘wilde’, het ‘authentieke’ dat hij meent verloren te zijn en nog snel in al zijn authenticiteit wil gaan bewonderen vooraleer het definitief door de westerse beschaving bezoedeld en verloederd is. Ook in fotoboeken en documentaires wordt vaak dit culturalistisch vertoog, de roep om ‘cultuurbehoud’ gepredikt. De angst voor het verdwijnen van de ‘primitieve stammen’ alsof het om bedreigde diersoorten gaat. Het gaat om een vertoog dat mensen opsluit in hun cultuur en ‘de primitieve ander’ het recht op verandering ontzegt.

“In Ethiopië is de familie De Smet nog niet bekomen van de spectaculaire landing op de hobbelige landingsstrook wanneer ze oog in oog komen met de Mursi.” Een zinnetje uit de programma-info van Toast Kannibaal vorig seizoen. Zijn Mursi een soort leeuwen of neushoorns? Nee, “[de Mursi] staan in hun gebied bekend als een volk van gevreesde krijgers en de sfeer lijkt grimmig”. Dit jaar mag de familie Luyens naar de “Hamer stam” uit de “afgelegen Omo vallei in Zuid-Ethiopië”, die “nog steeds volgens oeroude gebruiken” leeft en “hun cultuur is nog bijna onaangetast”.

Wij, ‘westerlingen’, zijn mobiele wereldburgers die overal kunnen leven, overal kunnen gaan, die voortdurend evolueren, nieuwe dingen leren, ons nieuwe dingen eigen maken, elementen van overal ter wereld overnemen. Zij, ‘primitieven’, horen (als dieren) in hun ‘natuurlijke omgeving’, moeten ‘authentiek’ blijven, hun levenswijze moet beschermd worden. Ze worden voorgesteld als geschiedenisloos: ze leven altijd al zo en ze zouden altijd zo moeten blijven. Dat deze groep mensen ook nog verengd wordt tot één beroepscategorie (“het zijn herders”, “het zijn krijgers”) – en alle andere functies in de maatschappij genegeerd worden – draagt nog verder bij tot het karikaturaliseren, het ontmenselijken van ‘de ander’.

En ten slotte nog dit. Wie in het Big Brother huis stapt, of aan programma’s als Temptation Island meedoet, doet dit vrijwillig en weet (in het beste geval) dat zijn of haar optreden in het programma min of meer gemanipuleerd wordt. De vrijwilligheid van groepen mensen in Afrika kan al meer in vraag gesteld worden. Zij hebben vaak door hun precaire sociaaleconomische situatie geen andere keuze dan zich het voyeurisme van de nieuwsgierige toeristen te laten welgevallen of gewoon te doen wat een opdringerige televisieploeg vraagt. Dus bedek die golfplaten daken met stro, weg met die jeansbroeken, wees authentiek en primitief…VTM komt eraan!

© EMM, Katrien De Graeve, 22.02.08

Toast Kannibaal: vanaf dinsdag 04.03.08 elke week op VTM om 20u35 (10 weken lang)